"Het eenzame succes van BUNQ-baas Ali Niknam", kopte een podcast van NRC vandaag. Ik luisterde de aflevering tijdens mijn ochtendwandeling, en raakte geintrigeerd. De aflevering ging over Ali Niknam, een zeer succesvolle Nederlandse ondernemer. Hij bouwde meerdere miljardenbedrijven. Hij deed dat op zijn eigen manier: eigenzinnig, kritisch naar buiten, weinig gevoelig voor wat anderen ervan vonden. Precies het beeld dat veel mensen hebben van een succesvol leven: zelf bepalen, zelf bouwen, je eigen koers varen, en grote zakelijke mijlpalen behalen. Maar is zelfgebouwd succes genoeg voor een geslaagd leven, of ontbreekt er dan iets?

Volgens een van de auteurs van de biografie die op 22 september 2026 verschijnt (waar Niknam overigens zelf niet aan mee wilde werken) is Niknam extreem competent, extreem autonoom, en extreem succesvol. Toch blijft er bij zowel de auteur als bij mij iets anders hangen dan het zakelijke succes: het gebrek aan verbinding met andere mensen. Waarom valt dat zo op? Self-determination theory (Ryan & Deci, 2000); een van de bekenste motivatie theorieën die er bestaat; geeft daar een duidelijk antwoord op.

Wat zegt self-determination theory?

Self-determination theory (Ryan & Deci, 2000), een van de bekendste motivatietheorieën in de gedragswetenschap, stelt al veertig jaar dat mensen drie dingen nodig hebben om zich gemotiveerd te voelen, welzijn te ervaren, en goed te kunnen presteren:

• Autonomie — het gevoel dat je handelt vanuit jezelf, niet omdat het moet.
• Competentie — het gevoel dat je ergens goed in bent en grip hebt.
• Verbondenheid — het gevoel dat je gezien wordt en ergens bij hoort. Kortom; verbinding met anderen.

Deze drie onderdelen worden gezien als psychologische basis behoeften, waarvan het essentieel is dat die behoeftes vervuld worden.

Waarom zijn de drie basisbehoeftes zo essentieel?

Volgens SDT zorgt vervulling van deze drie basisbehoeftes voor doelgericht gedrag; oftewel dat mensen in beweging komen om bepaalde dingen te bereiken. Je kunt je voorstellen dat dit nogal relevant is in vrijwel elk onderdeel van het leven. Of het nou gaat om zoiets basaals als wat eten, of om iets abstracts zoals 'succesvol zijn', in alle gevallen is het noodzakelijk dat je iets gaat doen. Volgens de theorie raken mensen bijzonder gemotiveerd als aan deze drie basisbehoeftes wordt voldaan; en dat leidt tot allerlei positieve uitkomsten. Een net gepubliceerde meta-analyse, de grootste ooit op dit terrein (ruim 440.000 mensen, bijna negenhonderd afzonderlijke studies), bevestigt dit opnieuw, scherper dan ooit: alle drie de behoeftes hangen sterk samen met motivatie en welzijn. Extra interessant om te benoemen: geen van de drie compenseert het gebrek aan de andere twee. Oftewel; autonomie en competentie zonder verbondenheid, is niet genoeg.

Wat komt er uit het onderzoek?

Vervulling van de basisbehoeftes hangt sterk samen met motivatie en geluk; minder sterk met prestaties

De cijfers zijn groot genoeg om vertrouwen te geven: 443.556 mensen, verspreid over 881 aparte studies, in settings van klaslokalen tot ziekenhuizen tot bedrijven. Steun voor autonomie, competentie en verbondenheid hangt in al die settings sterk samen met hoe gemotiveerd en gelukkig mensen zich voelen.

Op één punt is het onderzoek eerlijk bescheidener: het verband met daadwerkelijke prestatie — cijfers, beoordelingen, resultaten — is een stuk zwakker dan het verband met welzijn. Bovendien: hoe verder het moment van steun en het moment van de uitkomst uit elkaar liggen, hoe zwakker het verband wordt.

Vervulling van basisbehoeftes kan niet zonder verbinding met anderen

De titel van die enorme meta-analyse is "Interpersonal Supports for Basic Psychological Needs and Their Relations With Motivation, Well-Being, and Performance: A Meta-Analysis". In die titel zit de kern die verklaart waarom Niknams verhaal zo goed past bij deze theorie. Die drie behoeftes (autonomie, competentie en verbondenheid) kun je niet volledig zelf vervullen. Het gaat om interpersoonlijke steun: steun die van andere mensen moet komen. Je kunt jezelf niet autonoom of competent verklaren. Dat gevoel ontstaat doordat iemand anders het voedt. Zelfs individualistische behoeftes zoals autonomie en competentie worden dus pas vervuld als jouw behoefte hieraan wordt ondersteund door anderen.

Dat betekent dat verbondenheid niet een derde, los vakje is naast autonomie en competentie. Ze zit al in die twee verweven. Iemand die zich afsluit voor anderen, zoals de biografie van Niknam suggereert, ondermijnt daarmee mogelijk niet alleen diens eigen verbondenheid met anderen (één van de basisbehoeften), maar indirect ook de voeding voor het vervullen van diens autonomie- en competentiebehoeften.

In de nieuwsbrief van volgende week ga ik uitgebreid in op hoe je precies de basisbehoeften van anderen kunt ondersteunen, en door wie dat het beste kan worden gedaan.

Kritiek op de theorie; en wat de nieuwe meta-analyse daar over zegt

SDT kreeg altijd één terugkerend verwijt: autonomie zou een westers, individualistisch idee zijn, minder relevant in collectivistische culturen. Deze meta-analyse toetst dat voor het eerst op deze schaal (onder >440k mensen; in meerdere culturen), en het antwoord is duidelijk: de autonomiebehoefte is universeel, in vrijwel elke cultuur.

Maar er zit een kleine uitzondering in, en die past opvallend goed bij het Niknam-verhaal. Autonomie-steun hangt íéts sterker samen met motivatie in collectivistische samenlevingen. Lees dit even opnieuw: In samenlevingen die juist draaien om verbinding met anderen; zijn mensen meer gemotiveerd als ze voelen dat hun autonomie ondersteund wordt. In individualistische samenlevingen, zoals Nederland, hangt verbindings-steun juist íéts sterker samen met motivatie.

Dit is interessant; want dat is precies anders dan je zou verwachten. HUH?! Wat ik vermoed, en de onderzoekers zelf ook voorzichtig opperen: het draait allemaal om de juiste balans. In een cultuur waar verbinding rijkelijk aanwezig is, heb je dan meer behoefte aan ondersteuning van je persoonlijke keuzevrijheid; terwijl in een cultuur waar alles draait om individuele prestaties, verbinding met anderen wellicht eerder wegvalt; en je dus daar meer behoefte aan hebt.

Dit zijn kleine effecten, en de onderzoekers noemen ze zelf expliciet als speculatie, niet als vaststaand gegeven. Maar het is een aanwijzing dat in een land als Nederland, waar autonomie en zelfstandigheid al vanzelfsprekend hoog scoren, verbondenheid misschien wel het onderdeel is dat het eerst over het hoofd wordt gezien. Ook, misschien wel juist, bij mensen die op zakelijk vlak alles zelf voor elkaar krijgen.

Kritische noten op dit onderzoek

Dit is correlationeel onderzoek: het toont samenhang, geen bewezen oorzaak-gevolg. Het meest logische scenario is wederkerig: steun voedt welzijn, en welzijn maakt mensen weer opener voor steun. Niknam is bovendien geen bewijs, alleen een illustratie. De onderbouwing zit in de bijna negenhonderd studies van de meta-analyse zelf.

Wat kun je hier concreet mee? Florien's praktijktips:

Realiseer je wat je basisbehoeften zijn, en dat je afhankelijk bent van anderen om ze te vervullen. Verbinding is niet iets wat je erbij doet zodra autonomie en competentie al geregeld zijn. Het zit ook verweven in de vervulling van de andere twee behoeftes.

1. Zoek naar verbinding. Als je je ongemotiveerd of ongelukkig voelt, zoek de oorzaak niet meteen bij de inhoud. Misschien vind je je werk of de opdracht die je moet wel interessant, maar ontbreekt het gevoel van verbondenheid. Ga actief op zoek naar mensen in je omgeving die je in deze behoefte kunnen ondersteunen. Wie toont er interesse in je werk? Met welke collega kun je meer tijd doorbrengen? Ga met iemand een kopje koffie drinken, een potje tafeltennis spelen, en vertel iets over jezelf.
2. Zoek naar samenwerking. Ga naast iemand aan een bureau zitten en maak af en toe oogcontact, begroet de ander, vraag hoe het gaat. Zoek actief naar taken waarop je kunt samenwerken. Dit geldt ook als je inhoudelijk niet met mensen samen werkt. Ben je (net zoals ik) een zzp-er; zoek dan andere mensen op. Spreek een samenwerkdag af met iemand die je graag mag; ga bij een co-working space zitten voor een dag; of werk een dagje op een kantoor van een bedrijf waar je een opdracht voor doet.
3. Deel je successen. Je gevoel van competentie wordt gevoed door de erkenning van anderen; deel dus waar je mee bezig bent en hoe dat gaat; zodat anderen ook de mogelijkheid hebben om te zien wat je kunt en wat je bereikt.
4. Zorg voor duidelijkheid. Je krijgt het gevoel dat er je ergens goed in bent op het moment dat het duidelijk is wat de taak precies is; en wat succes inhoudt. Vraag aan anderen wat er precies verwacht wordt. Zorg dat je goed weet wat de bedoeling is, en waar je op beoordeeld wordt.
5. Omring je met mensen door wie je je gesteund voelt. Kijk eens goed om je heen? Wie ondersteunt op dit moment jouw gevoel van vrijheid en van bekwaamheid? Zonder die steun brokkelt allebei af, hoe succesvol en zelfstandig je ook bent.
6. Ben je objectief succesvol en autonoom, maar voel je je leeg? Bouw een check in, grote kans dat je bezig bent met het najagen van steeds grotere (zakelijke) doelen, terwijl je je niet gelukkiger van wordt. Gooi het over een andere boeg. Lees BT28 over het najagen van de verkeerde doelen; en investeer in activiteiten die bewezen bijdragen aan geluk en welzijn.

Groetjes, en tot volgende week!

Florien

Over the Behavioral Times

📖 Gedragswetenschap voor mensen die er iets mee willen doen. Geen hype, wél bewijs. Elke week gratis in je inbox.

Heb je iets gehad aan de inzichten in deze nieuwsbrief?

➡️ Meld je aan voor de nieuwsbrief — dan krijg je elke editie direct in je inbox.

📤 Stuur dit artikel door naar iemand die er wat aan heeft.

☕ The Behavioral Times schrijf ik in mijn eentje, in mijn eigen tijd. Een donatie is een leuk blijk van waardering. Steun the Behavioral Times

Dr. Florien Cramwinckel Gedragsstrateeg | sparringpartner voor senior experts en MT's

Ik gebruik gedragswetenschap voor echte verbetering, in organisaties én in de wereld. Als sparringpartner voor senior gedragsexperts en MT's help ik hun denken en aanpak te versterken. Zoek jij of je team iemand om aan op te trekken? Plan een kort, vrijblijvend gesprek in.

Kies een moment dat jou schikt →

15 minuten, vrijblijvend, om te kijken of er een fit is.

The Behavioral Times is het platform van gedragswetenschapper Florien Cramwinckel, dat peer-reviewed gedragsonderzoek vertaalt naar de praktijk via lezingen, workshops, adviestrajecten en sparring met gedragsteams en MT's.

Verder lezen?

• Het onderzoek: Slemp et al. (2024). Interpersonal supports for basic psychological needs and their relations with motivation, well-being, and performance: A meta-analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 127(5), 1012–1037. https://doi.org/10.1037/pspi0000459​
• de podcast aflevering van NRC vandaag over Ali Niknam
• de biografie over Ali Niknam: https://www.bol.com/nl/nl/p/ali-niknam/9300000271641794/​
• Uitleg over self determination theory: https://selfdeterminationtheory.org/theory/​
• BT28 over foutief voorspellen waar je gelukkig van wordt: https://the-behavioral-times.kit.com/posts/affective_forecasting​
• BT25 over dat geld wel gelukkig maakt, maar alleen als je weet waaraan je het moet besteden: https://the-behavioral-times.kit.com/posts/geld-maakt-wel-gelukkig-behalve-als-je-echt-ongelukkig-bent​