Slappe plezier-spier, sterke stress-drinkers

Je hebt een drukke week gehad. Stressvol op werk, de thuissituatie vraagt veel, en eindelijk is het vrijdagavond. Je wilt het allemaal even loslaten. Wat ga je doen? Een rondje lopen in de natuur, of toch liever dat flesje wijn opentrekken? Als je voor dat laatste kiest, ben je niet alleen. En het heeft misschien iets te maken met je vermogen om te kunnen genieten.

​

Vorige editie schreef ik over schuldgevoel: dat mensen zich rot voelen als ze even niets doen. Deze week ga ik een laagje dieper. Want bij sommige mensen ligt het probleem niet bij jezelf toestemming geven om te ontspannen, maar bij je daadwerkelijke vermogen om van ontspanning te kunnen genieten. Ik noem dit vermogen je 'plezier-spier'.

Wat is je plezier-spier?

Je plezier-spier is je vermogen om plezier en ontspanning daadwerkelijk te ervaren tijdens een fijne activiteit, oftewel om te kunnen genieten van iets dat leuk is. In de wetenschap heet dit verassend genoeg niet je plezier-spier, maar trait hedonic capacity (Becker & Bernecker, 2024). Het is geen echte spier natuurlijk, maar het werkt wel zo: sommige mensen hebben er van nature meer, en je kunt jezelf trainen om er beter in te worden.

Wat een zwakke plezier-spier veroorzaakt? Vaak negatieve gedachten die zich aan je opdringen. Je ligt op de bank, maar je hoofd blijft malen over die ene deadline. Je zit samen met vrienden een film te kijken, maar je lijstje voor het weekend blijft maar terugkomen in je hoofd. Hoe meer dat gebeurt, hoe minder je kunt genieten van wat je op dat moment aan het doen bent.

Wat het onderzoek vond

Twee studies (Becker & Bernecker, 2024) onderzochten of de sterkte van je plezier-spier iets zegt over je alcoholgebruik. De uitkomst is best wel interessant.

• Je plezier-spier voorspelt niet hoeveel je drinkt. Het is dus niet zo dat mensen met een zwakke plezier-spier meer alcohol drinken dan mensen met een sterke plezier-spier, of andersom.
• Wel voorspelt je plezier-spier waarom je drinkt. Drinken voor de lol doen mensen met een zwakke en sterke plezier-speel evenveel, maar drinken om met stress om te gaan doen vooral mensen die niet goed kunnen genieten van ontspanning.

Mensen met een zwakke plezier-spier drinken dus vaker als copingsmechanisme: Ze willen stress verzachten of nare gedachten weg drukken, en gebruiken alcohol om dat voor elkaar te krijgen. Mensen die een sterke plezier-spier hebben, voelen die neiging niet zo sterk om stress op te lossen met alcohol.

Een sterke plezier-spier vormt een buffer tegen stress-drinken

Dit onderscheid werd het sterkst duidelijk in de tweede studie, die plaatsvond tijdens de eerste coronalockdown. Bij toenemende stress dronken mensen met een zwakke plezier-spier meer. Mensen met een sterke plezier-spier lieten die toename niet zien.

Met andere woorden: een sterke plezier-spier lijkt te werken als buffer tegen stress-drinken. Dit is ook niet zo gek als je erover nadenkt. Want als je veel stress ervaart, en je kunt niet goed genieten van plezierige momenten, of op die manier je stress verminderen, dan zoek je naar iets dat wel houvast geeft. Alcohol, met zn remmen verlagende werking, helpt je dan om je zorgen los te kunnen laten.

Kritische noten op dit onderzoek

De data zijn cross-sectioneel. Dat betekent dat we niet kunnen zeggen dat een zwakke plezier-spier stress-drinken vérooorzaakt, alleen dat ze samenhangen. De steekproeven bestonden grotendeels uit mensen met een laag risico op problematisch drinken, en de tweede studie vooral uit studenten. Alcoholgebruik werd bovendien gemeten met zelfrapportage, en je kunt je voorstellen dat mensen hier niet altijd helemaal eerlijk over zijn (of zelf goed weten hoeveel ze nou echt gedronken hebben gemiddeld genomen over een bepaalde periode). Wat wat mij betreft ook nog mist in dit onderzoek, of in ieder geval mooi zou zijn voor vervolgonderzoek, is hoe je die plezier spier kunt trainen.

Wat kun je hier concreet mee? Florien's praktijktips:

Investeren in je plezier-spier werkt op twee niveaus. Op het moment zelf kun je simpelweg meer plezier uit dezelfde ervaring halen. En dat is top. We kennen allemaal wel van die mensen die enorm genieten van waar ze mee bezig zijn. Denk aan iemand die hardop in de lach schiet bij het kijken van een film, lezen van een goed boek, of tijdens een gesprek met vrienden. We willen allemaal wel zo vol overgave kunnen schateren, toch?! Op de lange termijn ben je bovendien minder afhankelijk van ongezonde copingmechanismes (zoals alcohol bij stress), met de welzijnswinst die daarbij hoort.

• Voordat je een glaasje wijn inschenkt: probeer eerst iets anders om stress te verlagen dat bewezen effectief is. Tijd in de natuur, sociaal contact, dansen, douchen of handen wassen kan al helpen om je hoofd leeg te maken. Heb je daarna nog steeds zin in een wijntje, lekker doen. Maar door eerst iets anders te doen, train je ook al je gezonde coping-mechanismen op stressvolle momenten.
• Vraag jezelf af waar je eigenlijk naar zoekt, of behoefte aan hebt, als je zin hebt in iets alcoholisch. Misschien is het niet de wijn zelf, maar het sociale moment eromheen. Zoek dan dát moment op, bijvoorbeeld met een 0.0-alternatief in dezelfde setting
• Bel of app een buddy voordat je het glas volschenkt. Vraag hoe hun dag was, vertel hoe die van jou was. Sociaal contact werkt sowieso als stressreductie, en het korte moment van accountability kan helpen om het automatische gedrag te onderbreken.
• En de lange termijn: de Gezondheidsraad concludeerde in juni 2026 dat er geen veilige ondergrens bestaat voor alcohol. Elk glas verhoogt het risico op zeven soorten kanker. Zelfs als het op het moment zelf werkt om stress te verlagen, doe je jezelf op de lange termijn geen plezier met deze vorm van coping. Reden te meer om te investeren in je plezier-spier.

Groetjes, en tot volgende week!

Florien

Over the Behavioral Times

📖 Gedragswetenschap voor mensen die er iets mee willen doen. Geen hype, wél bewijs. Elke week gratis in je inbox.

Heb je iets gehad aan de inzichten in deze nieuwsbrief?

➡️ Meld je aan voor de nieuwsbrief — dan krijg je elke editie direct in je inbox.

📤 Stuur dit artikel door naar iemand die er wat aan heeft.

☕ The Behavioral Times schrijf ik in mijn eentje, in mijn eigen tijd. Een donatie is een leuk blijk van waardering. Steun the Behavioral Times

Dr. Florien Cramwinckel Gedragsstrateeg | sparringpartner voor senior experts en MT's

Ik gebruik gedragswetenschap voor echte verbetering, in organisaties én in de wereld. Als sparringpartner voor senior gedragsexperts en MT's help ik hun denken en aanpak te versterken. Zoek jij of je team iemand om aan op te trekken? Plan een kort, vrijblijvend gesprek in.

Kies een moment dat jou schikt →

15 minuten, vrijblijvend, om te kijken of er een fit is.

The Behavioral Times is het platform van gedragswetenschapper Florien Cramwinckel, dat peer-reviewed gedragsonderzoek vertaalt naar de praktijk via lezingen, workshops, adviestrajecten en sparring met gedragsteams en MT's.

Verder lezen

• Becker, D. & Bernecker, K. (2024). Happy Hour: The association between trait hedonic capacity and motivation to drink alcohol. Addictive Behaviors Reports, 19, 100537. https://doi.org/10.1016/j.abrep.2024.100537​
• Gezondheidsraad (2026). Alcohol en gezondheid in brede zin. Advies nr. 2026/11, 25 juni 2026. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-1257299.pdf​
• BT44 — vorige editie over schuldgevoel bij ontspannen—https://the-behavioral-times.kit.com/posts/leisure-guilt​