Voel jij je schuldig als je even niets doet?

Stel je voor: Je bent alleen thuis, zonder afspraken. Wat ga je dan doen? Op de bank zitten met een boek, even netflix aan, even 'lummelen', of toch maar iets nuttigs? Binnen vijf minuten nadat je lekker bent gaan zitten om te genieten van je vrije moment voel je je onrustig worden. Schuldig misschien wel. "De was moet nog gedaan worden". "Eigenlijk moet er nog schoongemaakt worden". En nog talloze gedachten dringen zich op. Mag je wel ontspannen terwijl er nog 'werk' ligt? Als jij je schuldig voelt als je op zo'n moment tóch tijd voor jezelf neemt, dan ben je niet alleen. Onderzoekers noemen dit fenomeen leisure guilt: het schuldgevoel dat ontstaat als je tijd besteedt aan ontspanning in plaats van aan iets nuttigs. Het komt vaker voor dan je denkt, het is goed meetbaar, en het vreet precies de voordelen op waar je die vrije tijd eigenlijk voor neemt.

​

Wat laat onderzoek over 'leisure guilt' zien?

Koo en collega's (2026) definiëren vrije tijd als tijd zonder verplichtingen of basis behoeftes: geen betaald of onbetaald werk, geen noodzakelijkheden zoals slapen of eten. In vier studies ontwikkelden ze een schaal om te meten hoe gevoelig iemand is om zich schuldig te voelen over die tijd. Dit wordt gemeten met items zoals: "Ik voel me schuldig als ik tijd besteed aan vrije tijd in plaats van aan werk." In het onderzoek werden 305 mensen een week lang gevolgd terwijl ze zes keer per dag rapporteerden wat ze deden en hoe ze zich voelden, in totaal meer dan 11.000 (!) metingen. Uitkomst: mensen voelen zich schuldig tijdens 14% van hun vrijetijdsmomenten. Ongeveer één op de zeven keer dat je ontspant, voel je je daar schuldig over.

Wie voelt zich het meest schuldig over ontspanning, en wanneer?

In je eentje ontspannen roept meer schuldgevoel op dan ontspannen met anderen. Wie in d'r eentje op de bank scrolt in plaats van het huishouden te doen, voelt zich bijna twee keer zo vaak schuldig (19%) als wie hetzelfde doet in gezelschap (9%).

Wie voelt dit het meest?

• Vrouwen rapporteerden bijna twee keer zoveel vrijetijdsschuld als mannen
• Jongere mensen meer dan oudere mensen
• Studenten meer dan mensen met een andere werkstatus
• Mensen met een lager inkomen of lagere sociaaleconomische status meer dan mensen hogerop
• Mensen die alleen ontspannen meer dan mensen die in gezelschap ontspannen

Het grote probleem: Schuldig voelen over ontspanning ondermijnt de voordelen ervan

Wat boeit het eigenlijk, als je je schuldig voelt terwijl je ontspant? Misschien denk je wel "top! dan ga je tenminste weer wat nuttigs doen". Maar dat valt toch even tegen. Je schuldig voelen over ontspanning ondermijnt namelijk de voordelen die ontspanning normaal gesproken met zich meebrengt. Het scherpst zie je dit terug in de vergelijking tussen twee groepen. Bij mensen met weinig schuldgevoel werkt ontspanning zoals je zou verwachten: ze voelen zich lekkerder (vrolijker, gelukkiger, etc) tijdens ontspannen dan tijdens werken of 'functionele activiteiten'. Dat klinkt logisch toch? Veel van ons kunnen zich wel voorstellen dat je gelukkiger wordt van iets leuks doen dan van in vergaderingen zitten of de was opvouwen. Maar bij mensen met veel vrijetijdsschuld verdwijnt die geluks-bonus van ontspanning. Bij de zwaarste gevallen slaat het zelfs om: zij voelen zich tijdens ontspannen slechter dan tijdens werken. Precies de tijd die bedoeld is om op te laden, kost hen energie. En ja, dat is een probleem, want ontspanning en inspanning heb je allebei nodig in je leven.

Wat kun je hier concreet mee? Florien's praktijktips:

1. Breng je vrije tijd door met iets waarvan je weet dat het je plezier oplevert. Geen idee wat dat is? Pak dan een wetenschappelijk onderbouwde gok: tijd met volle aandacht (zonder telefoon dus!), buiten zijn, dansen (lees BT37), bewegen, of iets creatiefs of muzikaals doen.
2. Breng vrijetijdsmomenten samen door met anderen. Dat wekt aantoonbaar minder schuldgevoel op dan hetzelfde alleen doen.
3. Zie ontspanning als investering in je productiviteit. Net zoals je een telefoon met een lege batterij niet meer aankrijgt, kun je zelf ook niet functioneren als je niet oplaadt. Opladen met een snoer dat niet goed werkt (aka; ontspannen terwijl je je ondertussen schuldig voelt) ondermijnt wat je probeert te doen (=opladen).
4. Kun je het echt niet opbrengen om helemaal niets te doen? Combineer het nuttige met het aangename: doe een zakelijk telefoontje tijdens een wandeling buiten. Maar heel eerlijk, dit is wat mij betreft een noodgreep, en eerder een manier om productiever te werken, dan om beter te ontspannen.
5. Geef het goede voorbeeld, zeker als je leidinggeeft. Rust nemen voor jezelf voelt vaak moeilijker dan het anderen gunnen. Stuur die mail van 21.00 uur morgenochtend. Ga in plaats daarvan een rondje lopen tijdens de lunch, en zorg dat het zichtbaar is voor anderen dat je ontspanning actief inplant in je dag.
6. Neem mini-ontspannings-breaks: Doe een korte ademhalingsoefening na een intense werkmeeting. Parkeer je auto iets verder weg en loop een paar extra minuten voordat je weer de drukte ingaat. Ga ff douchen als je thuiskomt van werk, voordat je aan het huishoudelijke avondritueel begint.

Kritische noten op dit onderzoek

• Het onderzoek is correlationeel, dus de richting van het effect blijft onduidelijk: leidt schuldgevoel tot minder genieten, of leidt minder genieten tot meer schuldgevoel?
• De data komen uit een Amerikaanse steekproef, in een cultuur die hard werken sterk waardeert. Of het patroon elders net zo groot is, blijft de vraag.
• De dataverzameling voor het dagelijkse deel van het onderzoek vond plaats tijdens de coronapandemie, een periode waarin mensen aantoonbaar meer alleen waren dan normaal. Dat kan het aandeel solitaire vrije tijd, en daarmee het schuldcijfer, kunstmatig hebben opgehoogd.
• En een vraag die het onderzoek open laat: is dit specifiek schuld over vrije tijd, of is het een bredere "ik zou iets anders moeten doen"-schuld, die net zo goed kan optreden tijdens werk dat je liever zou ruilen voor tijd met je gezin of voor iets gezonds? Het onderzoek maakt dat onderscheid niet. Vrijetijdsschuld kan dus een specifiek fenomeen zijn, of een symptoom van een breder patroon.

Groetjes, en tot volgende week!

Florien

Over the Behavioral Times

📖 Gedragswetenschap voor mensen die er iets mee willen doen. Geen hype, wél bewijs. Elke week gratis in je inbox.

Heb je iets gehad aan de inzichten in deze nieuwsbrief?

➡️ Meld je aan voor de nieuwsbrief — dan krijg je elke editie direct in je inbox.

📤 Stuur dit artikel door naar iemand die er wat aan heeft.

☕ The Behavioral Times schrijf ik in mijn eentje, in mijn eigen tijd. Een donatie is een leuk blijk van waardering. Steun the Behavioral Times

Dr. Florien Cramwinckel Gedragsstrateeg | sparringpartner voor senior experts en MT's

Ik gebruik gedragswetenschap voor echte verbetering, in organisaties én in de wereld. Als sparringpartner voor senior gedragsexperts en MT's help ik hun denken en aanpak te versterken. Zoek jij of je team iemand om aan op te trekken? Plan een kort, vrijblijvend gesprek in.

Kies een moment dat jou schikt →

15 minuten, vrijblijvend, om te kijken of er een fit is.

The Behavioral Times is het platform van gedragswetenschapper Florien Cramwinckel, dat peer-reviewed gedragsonderzoek vertaalt naar de praktijk via lezingen, workshops, adviestrajecten en sparring met gedragsteams en MT's.

Verder lezen

Koo, H. J., Piff, P. K., Götz, F. M., Stieger, S., & Shariff, A. F. (2026). Leisure Guilt. Personality and Social Psychology Bulletin, 0(0). https://doi.org/10.1177/01461672261462977​
​
BT editie 37: Over dansen als medicijn tegen depressie https://the-behavioral-times.kit.com/posts/dansen-tegen-depressie​