Worden mensen dommer van AI gebruik?

Iedereen lijkt zich te ergeren aan de wildgroei van AI gegenereerde content, zoals de standaard opbouw in veel LinkedIn posts. Waarom? het voelt fake (zie eerdere nieuwsbrief), en het komt misschien ook gewoon dom over. Alsof je zelf niet meer nadenkt over wat je de wereld in slingert.

Maar is die ergernis terecht? Gaan mensen écht minder nadenken door AI?

Onderzoek van Microsoft Research en Carnegie Mellon onder 319 kenniswerkers zegt: ja, dat risico is reëel. Hoe meer vertrouwen je hebt in AI, hoe minder kritisch je nadenkt over de output. Niet omdat mensen dom zijn — maar omdat ze wel aardig dom kunnen doen.

Wat laat dit onderzoek zien?

Deelnemers deelden 936 concrete voorbeelden van AI-gebruik op het werk. Bij elk voorbeeld werd gemeten: dachten ze kritisch mee, of niet?

De sterkste voorspeller van minder kritisch denken? Vertrouwen in AI. Hoe hoger dat vertrouwen, hoe groter de kans dat output gewoon werd geaccepteerd en klakkeloos overgenomen. Zonder te checken, herschrijven of bevragen.

Maar er was ook een tegengestelde beweging: hoe meer vertrouwen je hebt in jezelf en je eigen vakkennis, hoe kritischer je blijft. Klakkeloos vertrouwen op AI is dus niet het enige probleem. Jezelf niet vertrouwen is ook een onderdeel.

AI maakt het ons steeds makkelijker. En wat gebeurt er dan? Zoals het Fogg behavior model voorspelt; hoe gemakkelijker iets wordt, hoe groter de kans dat we het doen. Hoe meer routine iets wordt, hoe minder we erbij nadenken. Hoe korter iets duurt, hoe groter de kans dat we het doen. Hoe minder moeite het kost, idem dito. Alle wegen leiden naar meer gebruiken van AI, lijkt het.

Dat kennen we al van cookie-banners. Die zijn bewust zo ontworpen dat je op 'akkoord' klikt zonder na te denken — ook als dat helemaal niet in je eigen belang is. AI werkt op dezelfde manier, alleen subtieler. De interface is vriendelijk. De output ziet er goed uit. Je brein zet zichzelf op non-actief als je niet oplet.

Waarom dit belangrijk is

AI heeft geen moreel kompas. Tenzij iemand dat expliciet heeft ingebouwd. Maar zelfs dan: het maakt uit door wie.

De mensen die deze systemen bouwen zijn overwegend dezelfde groep: witte mannen in tech, met commercieel gewin en marktaandeel als primaire drijfveer ("techbro's"). Vrouwen, meisjes, kinderen en gemarginaliseerde groepen worden structureel vergeten in het ontwerp. Én worden structureel het hardst getroffen door de morele faalmomentjes van die systemen. De explosie van AI-gegenereerde wraakporno en is geen bug. Het is een voorspelbaar gevolg van wie er wél en wie er níét aan tafel zat.

Wat kun je hier concreet mee? AI tips voor slimmerds.

1. Vraag expliciet om bronnen — en check ze. Prompt: "Onderbouw elk punt met een concrete bron." Dan zelf controleren. Advocaten die verwezen naar niet-bestaande jurisprudentie zijn geen uitzondering. Ze zijn een waarschuwing voor iedereen die AI-output klakkeloos doorgeeft.
2. Plak de output terug en vraag om kritiek. Kopieer wat AI produceerde en stuur het opnieuw in: "Wat klopt hier niet? Welke aannames zitten hierin? Wat ontbreekt?" AI als je eigen duivelsadvocaat.
3. Gebruik AI om te beginnen — en blijf itereren. Een lege pagina is precies waar AI goed bij helpt. Maar behandel de output nooit als eindversie. Schrijf, schrap, herschrijf, stel bij. De output is een steiger, geen gebouw. En elke ronde die je er zelf in steekt, maakt het resultaat scherper én houd jij de regie.
4. Wees onafhankelijk — van alles. Klakkeloos leunen op AI is geen nieuw probleem. Het is hetzelfde mechanisme als te veel leunen op je partner, je baas of je 'trusted advisor' zonder zelf te blijven nadenken. Op de korte termijn voelt het efficiënt. Op de lange termijn maakt het je minder scherp — en kwetsbaarder op het moment dat die steun wegvalt of het fout gaat. Gebruik AI als een aanvulling op je eigen denkkracht, niet als vervanging: waardeer de input, maar blijf zelf oordelen.
5. Train je eigen kritisch denkvermogen. Het onderzoek laat zien dat zelfvertrouwen beschermt tegen klakkeloos AI-gebruik. Dat zelfvertrouwen kun je opbouwen. Kritisch denken is een vaardigheid, geen persoonlijkheidseigenschap. De podcast De Psycholoog wijdde er een goede aflevering aan.
6. Gebruik een goede een masterprompt. De meest effectieve manier om je eigen brein actief te houden, is frictie structureel inbouwen in je instructies aan AI. Mijn eigen masterprompt bevat onder andere: wees kritisch, niet instemmend / benoem aannames die fout kunnen zijn / geef aan wat dit advies zou ontkrachten / vraag naar tweede-orde effecten / praat me niet naar de mond. Dat zijn constraints die AI dwingen om je te helpen denken, in plaats van het voor je over te nemen.

Meer weten?

• 📄 Lee et al. (2025), The Impact of Generative AI on Critical Thinking, CHI '25 — https://doi.org/10.1145/3706598.3713778
• 🎙️ De Psycholoog over kritisch denken — Spotify​
• 📄 Eerder schreef ik over hoe cookie-banners zijn ontworpen om je gedachteloos te laten instemmen, zelfs als dat tegen je eigen belang ingaat — Frankwatching​

Het probleem is niet dat we AI gebruiken. Het probleem is dat het zo makkelijk, naadloos en frictieloos gaat — met zo ogenschijnlijk goede output — dat we klakkeloos de teugels van ons denkwerk, onze beslissingen en ons leven uit handen geven.

In 2017 schreef Dan Brown een roman waarin een AI een moord uitvoert om te voorkomen dat zijn eigen schepper hem aan banden legt. Het leek ver weg. Onmogelijk. Nu, nog geen tien jaar later, zijn er serieuze nieuwsberichten over AI ingezet voor autonome wapens. Anthropic weigert daaraan mee te werken. OpenAI niet.

Het verschil tussen die twee werelden? Mensen die hun brein en morele kompas autonoom blijven gebruiken.

Vond je dit de moeite waard? Stuur het door naar iemand die veel met AI werkt — en er misschien iets te kritiekloos in is geworden 😉

Groetjes, en tot volgende week!

Wil je hier met je team of organisatie mee aan de slag?

Ik geef ook inspiraties sessies over alle onderwerpen waar ik over blog, zoals bijvoorbeeld AI, gedrag en kritisch denken.